تهران: حوزه زمان ‎شیخ عبدالکریم قوی‎تر از حوزه فعلی بود/ اگر ایشان تندروی می‎کرد، کسانی مثل امام(ه) تربیت نمی‏‎شدند

سرویس معرفی: 10 بهمن سالگرد وفات آیت‎الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه علمیه قم است. حلقه‎وصل به این مناسبت در خصوص ماهیت و وظایف حوزه علمیه قم در نگاه ایشان با حجت‎الاسلام‎والمسلمین شیخ مهدی انصاری قمی، استاد حوزه علمیه قم گفت‌وگو کرده است که در ادامه این گفت‌وگو را می‎خوانید.

جناب انصاری، دهم بهمن‌ماه سالگرد وفات آیت‌الله شیح عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه علمیه قم است. شما برای ما بفرمایید که اندیشه‌های ایشان در رابطه ما ماهیت حوزه علمیه قم چه بود و ایشان مشخصا چه وظایفی را برای این نهاد برمی‎شمردند؟

همان‎طور که می‌دانید مرحوم آیت‌الله عظمی حاج‌شیخ عبدالکریم حائری، موسس حوزه علمیه قم در فروردین 1301 شمسی مطابق با ماه رجب 1340 قمری برای زیارت به قم آمدند. و با دعوت علمای قم در این شهر ماندگار شدند و بنای تاسیس حوزه علمیه قم را بیفکندند. آن مرد بزرگ هنگامی که در سامرا، کربلا و نجف به تحصیل دروس خود نزد بزرگانی همچون سیدمحمد فشارکی، میرزا محمدتقی شیرازی و آخوند خراسانی اشتغال داشت مشاهده کرد که سرزمین‌های اسلامی دارند در زیر دست و پای استعمار بریتانیا له می‏‌شوند.

افغانستان و ترکیه و عراق در حدود سیاست‌های انگلیس قرار گرفته بودند و تنها کشوری که انگلیس موفق به دست‎اندازی و دست‎درازی به آن نکرده بود کشور ایران بود. ایشان برای مبارزه با سیاست‌های استعماری انگلیس و ایجاد یک بنیه و سد دفاعی در برابر مطامع غرب هنگامی که با دعوت فرزندان حاج آقا محسن عراقی برای مهاجرت به اراک مواجه شدند و آنها قول هرگونه همکاری را به ایشان دادند در سال 1334 قمری از کربلا رهسپار اراک شدند و در آنجا ماندگار و حوزه خوبی تشکیل دادند. بسیاری از شاگردان ایشان در قم، سابقه تحصیل در اراک را نزد ایشان را داشتند.

در حقیقت ایشان حوزه را در اراک تاسیس کرد و شاگردانی مانند آیات عظام امام خمینی، آقای گلپایگانی، آقای آسید احمد خانساری، آقای اراکی، آقای آسید ابوالحسن رفیعی قزوینی و بسیاری دیگر را تربیت کرد. هنگامی که با دعوت عام و فراگیر علمای قم مواجه شد رهسپار قم گشت و در آنجا ماندگار شد و حوزه علمیه قم را نزدیک به 100 سال پیش تاسیس کرد. سیاست ایشان در تاسیس حوزه این بود که آن روز ایران احتیاج به بنیه روحانیت داشت؛ دولت یا حکومت قاجار ضعیف شده بود، استعمار بریتانیا قوی شده بود، کشورهای اسلامی زیر تیول حکومت انگلیسی قرار گرفته بودند؛ آتاترک در ترکیه، داود خان در افغانستان و فیصل در عراق ولی در ایران هنوز عامل سرسپرده انگلیس بر سرکار نیامده بود. لذا حاج‎شیخ عبدالکریم اول اراک و سپس قم را انتخاب کرد تا بتواند علمای شیعه را تربیت کند. چون می‎دید که حوزه‌های تضعیف شدند و یواش‎یواش دارند از بین می‎روند. ایشان برای تاسیس یک حوزه قوی، یک حوزه پرعظمت اقدام فرمود. در تاسیس حوزه علمیه قم دو سیاست داشت؛ یک، احیای حوزه علمیه قوی و دو، ایستادگی در مقابل سیاست‌های استعمار غرب.

تعریف ایشان از حوزه علمیه قوی چه بود و ایشان شاخص‌های یک حوزه علمیه قوی را چه می‎دانستند؟

حاج‎شیخ عبدالکریم هنگامی که به قم آمدند، به دعوت ایشان علمای فراوانی هم به قم تشریف آوردند. مثلا مرحوم آسید صدرالدین صدر از مشهد آمد، مرحوم آسید محمد حجت از تبریز آمد، تمام شاگردان ایشان از اراک آمدند و همین‎طور از شهرهای مختلف مانند تهران، اصفهان و کاشان. حاج‎شیخ عبدالکریم تمام فضلا را از اطراف جمع کرد و در قم یه حوزه پرجنب‌وجوش و یک حوزه فعال و قوی پدید آورد. مرحوم حاج‎شیخ عبدالکریم می‌دانست که همین علمای شیعه هستند که می‎توانند در برابر استبداد و استعمار ایستادگی کنند. لذا تمام هم‌وغم ایشان بر این بود که علمای تحصیل کرده و قوی بنیه بار بیاورد. لذا تمام هم‌وغمش درس خواندن بود.

تمام شاگردهای حاج‎شیخ عبدالکریم جزو مراجع تراز اول شیعه شدند. آقای گلپایگانی، آقای خمینی، آقای شریعتمدار، آقای مرعشی نجفی، مرحوم آخوند ملاعلی همدانی، آمیرزا هاشم عاملی... همه شاگردهای حاج‎شیخ عبدالکریم جزو مراجع تقلید شدند. شما حوزه زمان حاج‎شیخ عبدالکریم را با حوزه امروز مقایسه کنید، به نظر من حوزه زمان حاج‎شیخ قوی‎تر بود. از نظر کمی تعدادشان کم بود اما از نظر کیفی صدها مقابل از حوزه‎های امروز قم و نجف افضل بود. اول اینکه حوزه علمیه قم هم‌آورد حوزه علمیه نجف شد و دوم از این می‎بینیم که امروز حوزه علمیه قم فوق حوزه علمیه نجف شده است. شما می‌دانید حوزه نجف 1000 سال گل سرسبد حوزه‌‎های علمیه شیعه بود.

در این یک صد سال حوزه علمیه قم برابر و برادر حوزه علمیه نجف و امروز افضل از حوزه علمیه نجف شده است. شما می‎بینید که تمام تحصیل‌کرده‎های قم هم آمدند و در نجف ماوا گذیدند. حوزه علمیه قم یک سرچشمه زلال و یک نهر جاری است که تا قیامت جریان دارد و این حوزه تا قیامت متکفل اداره و سرپرستی جامعه اسلامی تشیع خواهد بود. نمی‎دانم آن واقعه‎ای که برای حاج‎شیخ عبدالکریم در زمان طلبگی‎اش اتفاق افتاد می‎دانید یا خیر؟ به نقل از حاج‎آقا مرتضی حائری و مرحوم آیت‎الله اراکی که از خود مرحوم حاج‎شیخ عبدالکریم شنیدند، ایشان در دوران طلبگی در کربلا در عالم رویا هاتفی به او می‎گوید که شیخ عبدالکریم دو روز دیگر مهمان ما هستی. مرحوم حاج‎شیخ عبدالکریم از خواب که بیدار می‏شود می‎گوید خواب است و حجت نیست و اعتبار ندارد و مشغول درس و بحث خودش می‏شود. اما دو روز بعد می‎بیند که لرزه بر اندامش افتاد و یواش‏‌یواش از حال رفت.

خود ایشان نقل می‎کند که دیدم که دو ملک پایین پای من نشستند و شروع کردند به قبض روح من. در همان حالی که روح تا نزدیکی قلب و سینه من رسیده بود من گفتم یا اباعبدالله می‎دانیم مرگ حق است و هر کسی باید روزی از دنیا برود اما من ترک خانه و دیار کردم آمدم کربلا درس خواندم برای اینکه یک خدمتی به عالم اسلام کنم. من الان کاری نکردم و اگر به من عمر دوباره‎ای عطا کنید به شما قول می‎دهم یک خدمتی به عالم اسلام و تشیع کنم. خود ایشان می‎گوید دیدم دو ملائکه آمدند و بالای سر من نشستند و به آن دو ملک گفتند شما بلند شوید بروید امام حسین(ع) به ایشان عمری دوباره عطا فرمود. آنها پاشدند و رفتند. آن دو ملائکه دوباره دستی بر اندام من کشیدند و روح به اندام من بازگشت. خود حاج‎شیخ عبدالکریم می‎فرمود این حوزه علمیه قم عطیه امام حسین(ع) است، این تحفه و ارمغانی است که امام حسین(ع) به شیعیان عطا فرموده است. لذا این حوزه تا قیامت باقی خواهد ماند. ما می‎بینیم دشمنان تمام حوزه‎ها را از بین بردند اما رضاخان هرچه کرد که این حوزه را از بین ببرد نتوانست. این حوزه ضعیف شد ولی از بین نرفت و این به خاطر حسن توجه امام حسین(ع) است.

نگاه حاج‎شیخ عبدالکریم حائری نسبت به حوادث و وقایع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی روز چه بود و می‌گفتند که حوزه باید در قبال حوادث روز چه واکنشی نشان دهد؟

در زمان حاج‎شیخ عبدالکریم چند واقعه سیاسی اتفاق افتاد؛ یک، مهاجرت علمای اسلام از اصفهان به قم در مخالفت با نظام وظیفه اجباری که در حقیقت می‎خواستند با این مهاجرت رضاخان را بکوبند. دو، قضیه تبعید آشیخ محمدتقی بافقی. سه، قضیه تبعید مرحوم مدرس به خاف. چهار، قضیه کشف حجاب و کشتار مسجد گوهرشاد. مرحوم حاج‎شیخ عبدالکریم اینها را می‎دید و غصه می‎خورد.

مرحوم آسید مهدی روحانی برای من نقل می‎کرد که من پسری 10 ساله بودم می‎رفتم خانه پدربزرگم مرحوم آیت‎الله آسید فخرالدین قمی و آنجا می‏دیدم که حاج‎شیخ عبدالکریم تشریف می‎آوردند منزل پدربزرگم و می‏نشست با او درد و دل می‎کرد و غصه می‎خورد و های‌های اشک می‎ریخت و گریه می‎کرد اما کاری نمی‏توانست بکند. اگر کوچکترین کار می‎کرد رضاخان آمادگی کامل داشت که حوزه علمیه قم را از بین ببرد و تمام مدارس علمیه را تخریب کند. کمااینکه در شهرهای دیگر این کار را انجام داد. در بسیاری از شهرها مدارس را خراب کردند، بسیاری از مدارس را تبدیل به دبستان‌ها دخترانه کردند، تمام موقوفات را تصرف کردند، در تمام شهرها حوزه‎های علمیه و مدارس علمیه را از بین بردند اما در قم با حسن سیاست، کیاست و فراست حاج‎شیخ عبدالکریم حائری نتوانست کاری انجام دهد. ایشان به طلبه‌ها فرموده بود که اگر خواستند عمامه را از سرتان بردارند بردارید و شما درس را بخوانید.

مرحوم امام در یکی از صحبت‌هایش فرموده بودند که ما روزها به باغات اطراف می‎رفتیم و شب‌ها به حجره‎ها برمی‌گشتیم. یعنی اینقدر جو خفقان در قم ایجاد شده بود. رضاخان منتظر بود تا حاج‎شیخ عبدالکریم کوچکترین حرکتی انجام دهد تا این حوزه و قم را بکوبد. لذا در جریان مرحوم آشیخ محمدتقی بافقی مرحوم حاج‎شیخ عبدالکریم فرمود امروز سخن گفتن از جریان شیخ محمدتقی حرام است. یعنی طلبه‌ها فقط باید به فکر درس و بحث خود باشند. این سیاست حاج‎شیخ عبدالکریم توانست کسانی مانند امام خمینی را تربیت کند. اگر قرار بود حاج‎شیخ عبدالکریم همان موقع تندی، ایستادگی و مقاومت به خرج دهد همین عده اندک شاگردهای ایشان هم پراکنده می‏شدند و از بین می‎رفتند و درس و بحث تعطیل می‏شد و همین چند نفر مراجع تقلید شیعه را هم ما نداشتیم.

معروف است که می‎گویند حاج‎شیخ 50 تا شاگرد داشت که هر 50 تای این شاگردها مرجع تقلید شدند. الان حوزه علمیه قم 50 هزار طلبه دارد ولی معلوم نیست که بتواند 50 مرجع تقلید از خودش بیرون بدهد. البته ما خوش‎بین هستیم اما من فکر نمی‎کنم از حوزه فعلی 50 مرجع تقلید بزرگ و تراز اول تشیع بیرون بیاید. اما می‎بینیم که تمام شاگردان حاج‎شیخ عبدالکریم جزو مراجع تراز اول شیعه شدند. نتیجه سیاست‌های حاج‎شیخ عبدالکریم حائری و آیت‎الله بروجردی این شد که امام آمدند و انقلاب را تاسیس کردند و نتیجه آن حکومت جمهوری اسلامی ایران شد. امیدوارم که ما هم بتوانیم با عمل به منویات و خواسته‎های رهبر فقد انقلاب مرحوم امام خمینی(ره) و استادانش آیت‎الله حائری و آیت‎الله بروجردی پرچم تشیع را در سراسر جهان به اهتزار درآوریم.