سمند صاعقه زین کن سواره باید رفت/ به عرش شعله سحر با ستاره باید رفت

سرویس معرفی: امروز سالروز درگذشت نصر الله مردانی شاعران جریان ساز و پر آوازه انقلاب اسلامی است. به همین مناسبت پایگاه خبری تحلیلی حلقه وصل به معرفی مختصری از این شاعر متعهد و انقلابی می پردازد.

به گزارش حلقه وصل نام نصرالله مردانی در کنار واژه‌هایی مثل «فتح»، «ظفر»، «پگاه»، «سحر»، «شهید»، «گل» و «لاله» از نام‌هایی بود که فاتح دهه شصت و سال‌های جوش و خروش انقلاب اسلامی و دفاع مقدس بود. آن روزها کمتر می‌شد که دوستدار شعر باشی و دنبال دفتر شعری از نصرالله مردانی نباشی، آن روزها کمتر پیش می‌آمد که شاعری جوان باشی و ناخودآگاه تحت تأثیر زبان و اندیشه‌ی شعری نصرالله مردانی قرار نگرفته باشی. زنده‌یاد نصرالله مردانی آن روزها به پاس مجاهدت و اخلاص خود در سرایش، به خوبی توانسته بود در مرز «مخاطبان هنری شعر» و «مخاطبان عمومی شعر» قدم و قلم بزند. با اینکه پایتخت‌نشین نبود سرشناس بود و صدایش آن‌قدر رسا بود که به تریبون‌های انقلاب برسد. البته باید توجه داشت او از پایتخت ایران دور بود، ولی از پایتخت شعر و پایتخت جنگ خیلی دور نبود. بسیاری از شعرهای مردانی در دوران جنگ و دفاع مقدس، با خاطره‌های حماسی حافظه‌ی جمعی ما گره خورده‌اند. شعرهایی مثل:

«از خوان خون گذشتند صبح ظفر سواران

پیغام فتح دارند آن سوی جبهه یاران»

یا:

«سمند صاعقه زین کن سواره باید رفت

به عرش شعله سحر با ستاره باید رفت»

یا:

«من واژگون من واژگون من واژگون رقصیده ام

من بی سر و بی دست و پا در خوابِ خون رقصیده ام»

یا:

«جنگ، جنگ است، بيا تاصف دشمن شكنيم

صف اين دشمن ديوانه ی ميهن شكنيم»

زنده‌یاد مردانی متولد سال 1326 در کازرون بود و از شگفتی‌های روزگار این بود که این شاعرِ شهیدان سال 82 در کربلا درگذشت. از او دفترهای شعر بسیاری به‌جامانده است که می‌توان به «الماس آب»، «قیام نور»، «خون نامه‌ی خاک»، «آتشِ نی»، «ستیغ سخن» و سرانجام «قانونِ عشق» اشاره کرد. در این میان مجموعه‌ی خون نامه‌ی خاک به خاطر تأثیر تاریخی‌اش در روند شعر انقلاب و همچنین روایت دفاع مقدس و خونین ملت ایران اهمیتی خاص دارد. خوب است که به مناسبت هفته‌ی دفاع مقدس یکی از غزل‌های این مجموعه که کمتر دیده شده است را مرور کنیم. غزلی که در پیشانی آن نوشته شده است: «این شعر در لحظات شروع حمله والفجر، در کنار رزمندگان اسلام در سنگر سروده شده است».

در خم خورشیدیِ دل، جوش جوشی دیگر است

می‌فروش عشق اینجا، می‌فروشی دیگر است

باده‏ ی توحید می‌جوشد به جام عاشقان

در میان باده‌نوشان نوش نوشی دیگر است

هر که از خمخانه‏ ی جان زد می‌ تابان هوش

در مصاف دُردنوشان دُردنوشی دیگر است

در مدار عشق می‌خواند زمین آواز عشق

پای این هفت‌آسمان امشب به دوشی دیگر است

قدسیان معراج ما بر بام ایمان دیده‌اند

مرغ جان در جذبه‏ ی پرواز هوشی دیگر است

شب پرستان در حضور مرگ با شب خفته‌اند

بر لب خورشیدیان در شب خروشی دیگر است

خرقه‌پوشان گرچه آگاه‌اند از اسرار دل

آن که داند راز هستی خرقه‌پوشی دیگر است

فاتح تاریخ دل‌ها میر میدان‌دار عشق

موج دریای دلش جوشان ز جوشی دیگر است

آشنای راز می‌داند که در محراب نور

پیر ما مدهوش پیغام سروشی دیگر است

نصرالله مردانی یکی از شاعران برجسته است که در زمینه دفاع مقدس، جبهه، جنگ، شهادت و مبارزه و مقاومت در برابر ظلم و ستم اشعار بسیاری از خود به یادگار نهاده است. او که پیش از انقلاب در موضوعات مذهبی شعر می‌گفت با نخستین زمزمه‌های انقلاب اسلامی هم زبان شد و اشعاری را در تهییج مردم علیه رژیم منفور پهلوی سرود. مردانی در طی دوران جنگ تحمیلی، یکی از فعال‌ترین شاعران دفاع مقدس بود. چنانچه در بسیاری از سفرهای شاعران به منظور شعرخوانی در نقاط مختلف جبهه شرکت داشت و در شب‌های شعر دفاع مقدس و مقاومت و همچنین در همایش‌های سراسری شعر دفاع مقدس حضوری فعال داشته است.

نصرالله مردانی شاعری نوآور و صاحب سبک است و از سویی از سنت سلف پیروی می‌کند و الفاظ و کلمات در حوزه هنر شاعرانه او رام و فرمان برند. اشعار او در قالب‌های شناخته شده عروضی است و خود معتقد است:

«این قالب نیست که نو یا کهنه بودن شعری را می‌رساند؛ بلکه اگر شعر نو باشد؛ یعنی با شرایط و نیازها هماهنگ باشد در هر قالبی که زیانی به محتوا نرساند و بلکه آن را مؤثرتر و زیباتر کند بیان شود شعر نو است.»

مردانی شاعر توانای انقلاب اسلامی توانست با ترکیب‌سازی و نوآوری‌های خود، افق‌های تازه‌ای را برای شاعران نوپای انقلاب بوجود آورد و از طرفی با مطالعه و غور فراوان در آثار گذشتگان هرگز گرفتار سراب تقلید نشد و از این‌رو آثارش در همان سالهای اولیه پیروزی انقلاب اسلامی مورد تقلید بسیاری از شاعران جوان انقلاب واقع شد.

نصرالله مردانی به عنوان یکی از بنیان‌گذاران غزل حماسی در تاریخ ادبیات معاصر به ثبت رسیده است. چنان‌که دکتر اسماعیل حاکمی با تأیید بر این نکته می‌گوید: «هر چند بیشتر اشعار مردانی در قالب غزل است، ولی همان طور که در دوران مشروطیت، شعرای نهضت ملی عصر مشروطیت از قالب غزل برای مبارزه با نظام استبدادی آن زمان استفاده کردند و بزرگ‌ترین شاعران آن دوره مثل: عشقی، عارف و دهخدا در قالب غزل مضامین حماسی خلق کردند، در دوران پیروزی انقلاب اسلامی هم شعرایی از جمله مردانی و دیگر شعرای دوره انقلاب از قالب غزل برای سرودن مضامین انقلابی استفاده کردند و تحولی در این نوع شعر که شعر عاطفی و غنایی بود ایجاد کردند و رنگ حماسی به آن بخشیدند.»

این شاعر متعهد و نام‌آور در دوران جنگ تحمیلی با آثاری همچون «قیام نور» و «خون نامه خوک» به شایسته‌ترین صورت دین خود را به انقلاب ادا کرد. مردانی با بهره‌گیری از ظرافت‌ها و ظرفیت‌های نامکشوف غزل «حماسه نامه عشق» را سرود.

یکی از ویژگی‌های شعر مردانی به ویژه در کتاب «قیام نور» قرار دادن نمادهای ملی و اسطوره‌ای در کنار نمادهای دینی و آیینی است. مردانی با طرح چهره‌های مذهبی و ملی سعی در ارائه الگوهایی دارد که جانشان را در دفاع از ارزش‌های دینی و مرزهای جغرافیایی ایثار کرده‌اند و نامشان به نماد تبدیل شده است. او با طرح این نمادها الگوسازی می‌کند و رزمندگان را به پیروی از این الگوها ترغیب می‌کند. در مثال‌های ذیل «راه حسین(ع)» نماد راه حق، «تهمتن» نماد مبارزه با دیوها و دشمنان ایران و «آرش» نماد ایثار جان و نجات کشور است:

راه ما راه حسین است که با تیشه خون
همه بت‌های زمین در شب روشن شکنیم

شیشه عمر تو ای دیو بد آیین زمان
ما به سرپنجه ایمان چو تهمتن شکنیم

جنگجویان دلاور پیشتازان دلیر
آرشان فاتح این خاک پهناور به پیش