تهران: کتاب ارزشمندی که سعید جلیلی توصیه کرد/ راهی برای بازیابی دغدغه جهانی و هویت انقلابی

به گزارش حلقه وصل، دغدغه جهانی؛ یعنی آنچه انقلاب 57 بر پایه‎اش شکل گرفت؛ امروز نه در میان سیاسیون جایگاه دارد و نه حتی میان بسیاری از جوانان انقلابی! جبهه‎بندی‎ها گم شده است و دردها تبدیل به بی‎دردی! استقلال را که به دست آوردیم، دردِ زیر سلطه بودن یادمان رفت. فریاد امام در نجات همه‎ی ملت‎ها فراموشمان شد. دیگر جوان امروز عظمت داغ پذیرش قطعنامه را حس نمی‎کند و آن آرمان‎های امام که از دولت بزرگ اسلامی سخن می‎گفت، برایش بی‎معنا به شمار می‎آید. صدور انقلاب یعنی چه؟! دغدغه مستضعفینِ جهان کیلویی چند؟! رو راست باشیم! دیگر کسی درد اسلام و مستضعفین ندارد.

وقتی جبهه‎بندی‎ها و افق‎های بلند گم شد، طبعاً نزاع‎های خُرد و کودکانه‎ی جناحی میدان‎دار می‎شود و اسباب سرگرمی و وقت‎گذرانی انقلابیون و سیاسی‎کاران می‎گردد. و این چنین می‎شود که انقلاب در درون خویش می‎خزد و قامتِ نگاهش به تمامه می‎شکند. وقتی جبهه‎بندی‎ها گم شد هر چقدر هم رهبرانقلاب در دیدار دانشجویان فریاد زند که خود را در صفوف مقدم مبارزه با نظام سلطه ببینید، گوشی برای شنیدن یافت نخواهد شد. جوان انقلابی تلاش می‎کند اما نمی‎داند علت سردرگمی مردم پیش از همه، خود اوست که پیشتر جبهه را گم کرده است. برای مقابله با یک انقلاب، تهاجم فرهنگی لازم نیست؛ کافی است آرمان‎هایش را کوچک کنی!

نویسندگان کتاب اطلس رهبران در پیشگفتار می‎نویسند:«فارغ از دسیسه‎های استکبار جهانی برای جلوگیری از نفوذ گفتمان ناب اسلامی انقلابِ ما در جهان اسلام و فارغ از زمینه‎های اثربخشی این دسیسه‎ها در جهان اهل سنت، باید اعتراف کرد که جامعه ما نیز به دلایلی زمینه کارآیی حیله‎های استکبار را فراهم ساخته است... شیعیان و به‎خصوص شیعیان ایران، مسیر انزوای کامل را از آن حرکتی در پیش گرفته‎اند که زمانی به کمتر از جایگاه رهبری‎اش راضی نمی‎شدند.»

کتاب اطلس رهبران بیش از هر چیز تلاشی است برای بازیابی آن دردها و ترسیم جبهه‎ای که در جهان گسترده است و نیز شناخت مدعیانی که امروز داعیه‎دارند اما ما نمی‎شناسیمشان. اطلس رهبران که آتش به اختیار از سوی گروهی از جوانان نوشته شده تصویری از صحنه رقابت داعیان مذهب در جهان اهل سنت ارائه می‎کند و به جریانات مختلف یعنی جریان سنتی، جریان نوسلفی(اخوانی‎ها و...)، جریان سلفی(البانیه، حرکیه، دیوبندیه و...)، جریان جهادی(القاعده، داعش)، جریان صوفیه و نومبلغان می‎پردازد.

جالب است که بسیاری از اینان دغدغه‎شان با ما مشترک است: حکومت جهانی اسلام؛ یعنی پنجمین گامی که ما در پیشبرد نهضت البته با ادبیاتی دیگر از آن یاد می‎کنیم: تمدن بزرگ اسلام. قرائت‎های گوناگون از اسلام البته نهله‎های مختلف آفریده و گاه رویایی‎هایی را در میان همین داعیه‎داران موجب شده. با این همه اما آن داعیه‎داران هنوز در سراسر جهان می‎تازند و در اقصی نقاط جهان از آسیا و اروپا و آفریقا گرفته تا آمریکا هواداران پر و پا قرص برای خودشان دست و پا کرده‎اند؛ هوادارانی که گاه در اجتماعاتی شلوغ‎تر و پرشورتر از حج گرد هم می‎آیند تا از اسلام با هم سخن بگویند.

در چنین فضای شوربرانگیزی که اینترنت و ماهواره نیز به امداد جهانی‎سازیِ نهضت‎ها آمده و البته پیشتر هجرت‎های آن داعیه‎داران به بسیجی عمومی انجامیده، شیعه انگار در خود خزیده است و نه او درکی از بیرون دارد و نه بیرونیان درکی از او.

در درآمدِ کتاب آمده است:«موضوع آزاردهنده، نقش خلأ اطلاعات طرفین در تعمق گسل ایران شیعی و عالَم سنی و به خصوص اسلام‎گرایان است. روزی نیست که در میان رسانه‎ها و موضع‎گیری‎های اَعلام دو طرف، ادعاها و استنادات غریب و به‎غایت بی‎پایه مشاهده نشود. گسل زبانی و گسست در مدیوم‎های ارتباطی، مفهوم امت اسلامی را به آرزویی بربادرفته شبیه ساخته، و شرایطی فراهم آورده است که ایرانیان شَبَحی بسیار محو از آنچه در جهان عرب و هندی و مالایی می‎گذرد دارند؛ و بالعکس. در مقایسه اما این سه ابر حوزه اسلامی از دهه هفتاد میلادی توانسته‎اند روابط فرهنگی و سیاسی خود را کم و بیش توسعه دهند و در هم تداخل یابند.»

درآمد همچنین می‎افزاید:«جهان اسلام در حال یکپارچه –و نه متحد- شدن است؛ بدین معنا که شرکای بالقوه همدیگر را می‎یابند و آرایش جناح‎های رقیب در نقاط مختلف متجانس می‎شود، و جریان‎هایی که نتوانند از محلی بودن به در آیند، در ساختارهای جهانی هضم می‎شوند، و اینها همه چیزی نیست جز انعکاس جهانی شدن قلمرو اسلام. در چنین شرایطی جمهوری اسلامی نمی‎تواند با محافظه‎کاری و درون‎گرایی دیپلماتیک از پس رقبایی برآید که در فرآیند یاد شده به تدریج تنومند و فرامرزی شده‎اند.»

چند عنصر اصلی است که جریان‎های مختلف را از هم جدا می‎کند. کتاب، به هر جریان که می‎رسد، نسبت آن را با این چند عنصر می‎سنجد و سپس گزارشی از روند توسعه آن جریان ارائه می‎کند. عناصر ممیّز عبارتند از نسبتی که جریانات در نزاع میان بنیادگرایی و مصلحت‎گرایی اتخاذ می‎کنند، نسبتی که با معنویت‎گرایی در میان دوگانه‎ی سنتی- صوفی اتخاذ می‎کنند و نیز نسبتی که با جریانات سلفی دارند. کتاب البته در عین حال موضع هر جریان را در خصوص مشارکت سیاسی، جهاد، تکفیر، شیعه و انقلاب و در نهایت غرب و اسرائیل یادآور می‎شود.

مجموعه‎ی تمامی اینها نقشه‎ای عظیم از عالَم اسلامی ارائه می‎کند که وسعتش به وسعت جغرافیای جهان است. شاید بتوان گفت جوانان غربی بیشتر قدر اسلام را در آن محیط می‎فهمند تا آنان که در کشوری اسلامی، زاده شده‎اند.

جدول زیر خلاصه‎ای مجمل از وضعیت هر جریان ارائه می‎دهد که می‎توان به آن به مثابه یک نقشه هوایی نگاه کرد. کتاب البته جزئیات بسیاری را واگویه می‎کند و تحولات، روند رشد، پایگاه و... را نیز در خصوص هر جریان شرح می‎دهد.

اطلس رهبران توسط نشر معارف منتشر شده است. نویسندگان این کتاب، محمد مهدی تجریشی، محمد طلائی، حمید عظیمی، سیدمحمدرضا مدرسی و محمد مالکی هستند. این کتاب ذیل اندیشکده مرصاد تهیه شده است. فهرست مراکز پخشِ آن این‎گونه در آغاز کتاب فهرست شده است: